۞ امام علی (ع) می فرماید:
هر کس از خود بدگویی و انتقاد کند٬خود را اصلاح کرده و هر کس خودستایی نماید٬ پس به تحقیق خویش را تباه نموده است.

موقعیت شما : صفحه اصلی » اخبار
  • شناسه : 332
  • 02 جولای 2016 - 4:34
  • 67 بازدید
  • ارسال توسط :

سفال کلپورگان

سفال کلپورگان کشف آثار باستانی به جای مانده از نیاکان بشر، از وجود صنایع دستی در زمان های بسیار دور، حتی دوران انسان های اولیه خبر می دهد. زمانی که به این آثار نظر می افکنی، با دنیایی کهن رو به رو می شوی که غبار تاریخ بر چهره تک تک آنان جای گرفته است. […]

سفال کلپورگان

کشف آثار باستانی به جای مانده از نیاکان بشر، از وجود صنایع دستی در زمان های بسیار دور، حتی دوران انسان های اولیه خبر می دهد. زمانی که به این آثار نظر می افکنی، با دنیایی کهن رو به رو می شوی که غبار تاریخ بر چهره تک تک آنان جای گرفته است. بخشی از آثار به جای مانده از انسان های اولیه، شامل سفالینه های کلپورگان است که ازگل پخته شده و نقوش بکاررفته در آن به شکلی تخیلی بر روی آنها نقش بسته است. به راستی آیا هنرمند نقش آفرین، آن روز می دانست با دستانش چه گنجینه ای را نقش می زند. آیا می دانست روزی هنرش، تجسمی از روزگارش برای آیندگان خواهد شد؟
صنایع دستی، روایتگر صنعت و هنر نیاکان و بیانگر هنر و ذوق مردم هر منطقه است و در روزگاران کهن، به عنوان صنعت تمام عیار عهد خویش حضور داشته است. صنایع دستی، سفیران فرهنگی یک قوم و قبیله اند که هیچ گاه از گزارش پیام خود دست نمی کشند. صنایع دستی، تجلی گاه بخش قابل ملاحظه ای از هنر وخلاقیت اقوامی است که با این صنایع سر و کار دارند. صنایع دستی، در گذشته، بیش و کم، روایتگر زیبایی و حقیقتی بوده که آدمی همواره در جست و جوی آن است. توجه به این صنعت در حال حاضر، نه تنها ما را با گذشته مردمان در هر منطقه پیوند می دهد، بلکه در حد مقدور می تواند ما را در همان جوّ و محیطی قرار دهد که انسان ماشین زده امروز از آن جدا مانده است.
«صنایع دستی بلوچستان و سفال کلپورگان ، هنرمندانه خلق شده است و هر یک، پیام آور عقیده ها، سلیقه ها، روش های زندگی و شخصیت نیاکان مردم این منطقه است. سفال کلپورگان ، زبان گویا و روشن تاریخ، تمدن، هویت و هنر بلوچستان است».سفال کلپورگان تنها نوع سفالکاری هست که بدون هیچ ابزاری حتی بدون استفاده از چرخونک (وسیله ای است که اکثر سفالکاران زیر میز کار خودشان دارند و با پا ان را بحرکت درمیارند تا به گل شکل مورد نظرشون بدهند) با دستان هنرمند  زن بلوچ ساخته و پرداخته میشود و دارای قدمتی تاریخیست و شهرت جهانی یافته است.

سفال کلپورگان

کشف آثار باستانی به جای مانده از نیاکان بشر، از وجود صنایع دستی در زمان های بسیار دور، حتی دوران انسان های اولیه خبر می دهد. زمانی که به این آثار نظر می افکنی، با دنیایی کهن رو به رو می شوی که غبار تاریخ بر چهره تک تک آنان جای گرفته است. بخشی از آثار به جای مانده از انسان های اولیه، شامل سفالینه های کلپورگان است که ازگل پخته شده و نقوش بکاررفته در آن به شکلی تخیلی بر روی آنها نقش بسته است. به راستی آیا هنرمند نقش آفرین، آن روز می دانست با دستانش چه گنجینه ای را نقش می زند. آیا می دانست روزی هنرش، تجسمی از روزگارش برای آیندگان خواهد شد؟
صنایع دستی، روایتگر صنعت و هنر نیاکان و بیانگر هنر و ذوق مردم هر منطقه است و در روزگاران کهن، به عنوان صنعت تمام عیار عهد خویش حضور داشته است. صنایع دستی، سفیران فرهنگی یک قوم و قبیله اند که هیچ گاه از گزارش پیام خود دست نمی کشند. صنایع دستی، تجلی گاه بخش قابل ملاحظه ای از هنر وخلاقیت اقوامی است که با این صنایع سر و کار دارند. صنایع دستی، در گذشته، بیش و کم، روایتگر زیبایی و حقیقتی بوده که آدمی همواره در جست و جوی آن است. توجه به این صنعت در حال حاضر، نه تنها ما را با گذشته مردمان در هر منطقه پیوند می دهد، بلکه در حد مقدور می تواند ما را در همان جوّ و محیطی قرار دهد که انسان ماشین زده امروز از آن جدا مانده است.
«صنایع دستی بلوچستان و سفال کلپورگان ، هنرمندانه خلق شده است و هر یک، پیام آور عقیده ها، سلیقه ها، روش های زندگی و شخصیت نیاکان مردم این منطقه است. سفال کلپورگان ، زبان گویا و روشن تاریخ، تمدن، هویت و هنر بلوچستان است».سفال کلپورگان تنها نوع سفالکاری هست که بدون هیچ ابزاری حتی بدون استفاده از چرخونک (وسیله ای است که اکثر سفالکاران زیر میز کار خودشان دارند و با پا ان را بحرکت درمیارند تا به گل شکل مورد نظرشون بدهند) با دستان هنرمند  زن بلوچ ساخته و پرداخته میشود و دارای قدمتی تاریخیست و شهرت جهانی یافته است.
در این بین جهت تکمیل اطلاعاتم از استاد نیکم جناب آقای مهدی دهواری

( سترام) مدیر اجرایی و مشاور اقتصادی شرکت و موزه میراث کهن ، در مورد تاریخچه و پیشینه سفال کلپورگان و همچنین توضیحاتی در خصوص طرز تهیه سفال و نقوش بکار رفته و سایر ….. جویا میشوم که این بزرگوار با اغوش باز مطالب ارزشمندی را برایم عنوان میکند . امیدوارم که هر چند اندک بر معلومات شما هم همانند من در زمینه این هنر پر ارزش و منحصر بفرد بیافزاید.ایشان  ابتدا در مورد موزه سفال کلپورگان و سپس پیشینه این هنر و نحوه ساخت ان مطالب بسیار مفیدی را عنوان نمودند.

✔موزه سفال«کلپورگان» دومین موزه زنده دنیا واولین موزه زنده کشور عزیزمان ایران که حیات هفت هزار ساله را تداوم بخشیده و نقوش سفالینه هایش هزاران سال بدون تغییر و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.
✔کلپوره» نام گیاهی با مصرف دارویی ویژه منطقه بلوچستان است و کلپورگان روستایی است در ۲۵ کیلومتری شهرستان سراوان و در ۳۹۰ کیلومتری جنوب زاهدان.شغل اکثریت مردم کشاورزی است و هنر دستان مردم این دیار در کنار نقش آفرینی هنر، محصولاتی چون خرما، مرکبات و سبزی است، اما تنها مشخصه‌ای که کلپورگان را از بقیه مناطق متمایز کرده، آفرینش تمدن از دستان هنرمند زنان سرزمین بلوچستان، سفالگری دراین روستا که شیوه ساخت آن با قدمتی حدود ۷ هزار سال قبل هنوز دست نخورده باقی مانده و تنها کارگاهی که هنوز به شیوه بدوی فعال و پا برجا کارش را ادامه می‌دهد کارگاه سفال کلپورگان است. در طول تاریخ هنر سفالگری متعلق به زنان بوده است زیرا مردان به شکار و یا کشاورزی می‌پرداختند و بنابر شواهد تاریخی زنان ابداع کنندگان هنر سفالگری بوده اند، آنچه سفالگری کلپورگان را از سایر نقاط متمایز کرده ویژگی‌های منحصر به فرد آن است در این دیار تمام امور ظریف توسط زنان انجام می‌گیرد و مردان فقط کارهایی مثل آماده کردن گل پختن سفال و… را انجام می دهند. نکته ای که سفال این منطقه را از دیگر نقاط کشور متمایز می کند، این است که زنان این دیار برای تهیه سفال از چرخ سفالگری استفاده نمی کنند و عجیب است که چگونه ممکن است چنین شکوهی تنها با روش های سنتی و بدیع و به کمک دستان پر مهر و ترک خورده زنان روستا انجامیشود طرح ها و نقش های آن معمولا شامل یک دایره توخالی یک دایره توپر و یک خط است که با هم ترکیب یافته‌اند و ماده تزیین کننده آن رنگی است از سنگ محلی «تیتوک» که در آب حل می‌شود.

✔پیشینه کلپورگان

سفال کلپورگان شاهکار هزاران ساله زنان و مردان دیار نخل و آفتاب کلپورگان با شهرت جهانی و منحصر به فرد در میان سفالینه های تاریخی، علاقه مندان فرهنگ و تمدن ایران را به تماشای رقص گِل در میان دستان هنرمند زنان بومی فرا می خواند. روستای کلپورگان، جایگاه شاهکار اندیشه، ذوق، فرهنگ و هنر زنان بلوچستان در سرزمین ایران است، زنان بومی منطقه یگانه خالقان سفال کلپورگان هستند که نسل به نسل و سینه به سینه از مادران به دختران بلوچ منتقل شده و گذشت زمان و حوادث تاریخ نه تنها از اصالت آن کم نکرده بلکه بیش از پیش بر ارزش‌های هنری آن افزوده است. شکوه کلپورگان با هیچ کلامی قابل وصف نیست، این هنر چندین نسل از ۷هزار سال پیش سینه به سینه منتقل شده و در اختیار زنان و دختران بلوچ قرار گرفته و آنان نیز به بهترین شکل قدر این تمدن را می دانند. در سفالینه‌ها سرزمین کلپورگان لعاب به کار نمی‌رود، طرح ها و نقش های آن کاملا هندسی است و تبلور نقش های باستان و تمدن این دیار بوده که بهترین شکل برای دوست داران هنر در این دست آفرینه معنا پیدا می کند.

✔مختصات سفال کلپورگان

آنچه سفالگری کلپورگان را از سایر نقاط متمایز کرده ویژگی های منحصر بفرد آن است به گونه ای که در ساخت سفال تمام مراحل ظریف سفالگری به وسیله زنان انجام می گیرد و مردان فقط کارهایی مثل حمل خاک رس از معدن مشکوتک واقع در دو تا سه کیلومتری کارگاه، آماده کردن گل و پختن سفال را انجام می دهند. و آنچه توجه جهانیان را به سفال کلپورگان جلب کرده استفاده نکردن از چرخ سفالگری در تهیه سفال است به گونه ای که تمام سفالینه ها با روشهای سنتی ابتدایی، بدیع و به کمک دست انجام می شود. طرحها و نقشهای سفال کلپورگان نیز کاملا هندسی است و تداعی نقشهای باستانی بوده، تــزیینــات روی سفالینه ها با نمادهای تجریدی است که از نسلی به نسل دیگر به یادگار مانده و حکایت از راز و رمــز و خواهش های روحی و درونی هنرمند از محیط اطراف و اعتقادات و باورهای او دارد و اغلب نمادها شبیه به نقوش سفال های ماقبل تاریخ و آغاز دوره تاریخی است. در این سفالینه ها لعاب به کار نمی رود بلکه برای تزیین و نقاشی از سنگ «تیتوک» استفاده می شود، این سنگ در منطقه تپه آچار در کهوران مهرستان یافت می شود و رنگ آن معمولا قهوه ای یا سیاه بوده، این سنگ نوعی سنگ منگنز است و رنگی که از آن به دست می آید قهوه ای است. از نکات جالب درباره این سفال می توان به دسته آن ها اشاره کرد به طوری که این دسته ها بر خلاف سفال های امروزی دیرتر از بخش های دیگر سفال می شکنند. سفال کلپورگان اغلب به شکل کاسه، کوزه، جام، قدح، پارچ و لیوان و قلک ساخته می شود و اغلب ظرف های ساخته شده آن نیز دارای سرپوش است که گاه خود به عنوان ظرفی مستقل مورد استفاده قرار می گیرد

✔طرز تهیه سفال در کلپورگان
خاک از فاصله ۲ تا ۳ کیلومتری کارگاه یعنی معدن خاک رس مشکوتان تامین می‌شود، این خاک در قدیم توسط چهارپایان یا سبدهای مخصوص «کچو» به کارگاه حمل می‌شد، اما امروز به وسیله بیل مکانیکی از زمین برداشته می‌شود و توسط کمپرسی به کارگاه حمل می‌شود. برای تهیه گل رس ابتدا برای جداسازی ناخالصی از خاک آن را سرند کرده و سپس آن را در حوضچه دوطبقه ای می‌ریزند و به آن آب اضافه می‌کنند (شستشوی خاک) و سپس خاک را داخل آب به هم می‌زنند تا ذرات خاک در آب به صورت معلق درآید. بعد دوغاب حاصل را از صافی و لوله به حوضچه دوم که با اولی اختلاف سطح دارد و پایین‌تر است منتقل می‌کنند و برای اینکه ناخالصی‌ها از حوضچه اول به حوضچه دوم وارد نشوند معمولا داخل لوله مذکور چند توری تعبیه می‌کنند تا آخرین ذراتی که در محلول باقی مانده جدا شوند. دوغاب را در حوضچه دوم به مدت دو روز نگه می‌دارند تا آب آن بخار شود و بعد گل به دست آمده را با مقداری از همان خاک قبلی ورز می‌دهند تا آماده کار شود، در اصطلاح محلی مخلوط به دست آمده «هاجک» نام دارد و رنگ این مخلوط معمولا خاکستری متمایل به سبز روشن است اما پس از پخت در کوره به رنگ نارنجی درمی‌آید. تا این مراحل از کار به عهده مردان است اما مراحل دیگر که نیاز به دقت و ظرافت دارد توسط زنان هنرمند کلپورگان با دست صورت می‌گیرد، شاید یکی از دلایلی که زنان همان روش سنتی خود را نسبت به چرخ سفالگری ترجیح می‌دهند خاک منطقه باشد که به راحتی انعطاف پذیر است و بعلاوه دارای قدرت چسبندگی زیادی است.

تکنیک های ساخت سفال این منطقه از روشهای چندهزار ساله الگوگیری می شود تکنیک های ساخت سفال این منطقه از همان روش های چند هزار سال قبل الگوبرداری می کند و همین روش ابتدایی و بسیار ساده است که هنر سفالگری کلپورگان را منحصر بفرد جلوه می دهد.

در منطقه بیشتر دو روش برای ساخت ظروف به کار می‌رود، روش پینچ (pinch) برای ساختن سفال با این شیوه از دیسک گردان و سینی که به شکل بشقاب است استفاده می‌کنند و در اصطلاح محلی به «بونو» مشهور است. به این صورت که ابتدا توده ای از گل ورز داده شده را بر روی «بونو» که جنسش از سفال است و معمولا روی بونو پارچه ای برای نچسبیدن گل قرار داده شده می‌گذارند و حفره ای با انگشتان دست در میان آن ایجاد می‌کنند و سپس همراه با چرخش گل بر روی بونو حفره ایجاد شده توسط انگشتان دو دست را به تدریج گشاد می‌کنند. با این عمل دیواره ظرف نازک می‌شود، در حین انجام این عمل از تکه چوبی به طول حداکثر ۲۰ سانتی متر استفاده می‌کنند و دیواره ظرف را به جهت‌های مختلف که مناسب کار است هدایت می‌کنند، با این شیوه دیواره‌های ظرف در همه قسمتهای آن یکسان می‌شود. در اصطلاح محلی به این تکه چوب «گل موش» می‌گویند.

روش لوله ای یا فتیله ای (کویل) روش دومی در ساخت سفال کلپورگان است، در این روش ابتدا پارچه ای را روی بونو پهن کرده کف ظرف مورد نظر را از گل و روی پارچه قرار می‌دهند و برای ساختن فرم ظرف گل را به صورت لوله‌های موردنظر درست کرده پس از این مرحله ظرف‌ها را در معرض آفتاب قرار می‌دهند تا کاملا خشک شوند. این کار شاید چندین روز طول بکشد. پس از خشک شدن سفال آن را با سنگ مخصوصی (سائنوک) مالش و سطح خارجی آن را صیقل می‌دهند و بااین عمل سطح سفال خام برای نقاشی آماده می‌شود.

برای تزیین سفالینه‌ها از سنگ استفاده می شود

برای تزیین و نقاشی از سنگ “تیتوک” استفاده می‌کنند، روش کار به این صورت است که سنگ تیتوک را روی تخته سنگ بزرگی که وسط آن کمی. گودهست می‌سایند و به صورت دوغاب درمی‌آورند. برای نقاشی، ابتدا یک قطعه کوچک از سنگ تیتوک را روی یک قطعه بزرگتر که مقداری آب بر روی آن ریخته شده می‌سایند و با عمل سایش ذرات حاصل از آن به خوبی در آب حل می‌شود، سپس به وسیله‌ی یک تکه چوب کوچک به اندازه چوب کبریت که معمولا از جنس چوب درخت خرماست نقاشی‌ها روی سفال انجام می‌شود. تمام تولیدات سفالی پس از ساخت، ۱۰ روز در معرض تابش آفتاب قرار می‌گیرد تا کاملا خشک شود، قبل از اینکه به کوره برود به وسیله رنگ تیتوک رنگ‌آمیزی می‌شود تا ظرف همراه با رنگ در یک زمان پخته شود.

«چت محیلوک» و «گل» نام برخی از نقشهای محلی است، این نقشها اغلب از طرح هائی با ریشه‌های طبیعی تشکیل شده و بسیار ساده و تا حدی انتزاعی نقاشی شده اند. این نقشها نقطه نقطه و سنتی هستند.نقشهایی که زاییده ذوق و خیال زنان بلوچ است نقشهای گل، زنجیره، موج و درخت خرما و غیره نه به صورت مکتوب در جایی نقش بسته‌اند که سفال گران از روی آنها نقاشی کنند و نه از نقشهای سایر سفالها و یا دیگر صنایع دستی محلی اقتباس شده‌اند بلکه تمامی نقوش ناشی از تخیل زنان و دختران محلی است که سینه به سینه به ایشان منتقل شده است. پخت سفالینه‌ها به صورت سنتی انجام می‌شود، در گذشته پخت با هیزم انجام می‌شد. هنوز یک خانواده در کلپورگان به همین صورت عمل می‌کند، اما در کارگاه سازمان صنایع دستی دو کوره به صورت حفره ای بزرگ در دل دیوار ساخته شده و سوخت آن نفت کوره است، در هر کوره ۹۶۰سفالینه پخته می‌شود و بین ۱۸ تا ۲۲ ساعت در حرارت ۹۵۰ درجه در کوره می‌ماند و ۷۲ساعت طول می‌کشد تا کوره سرد شود.

روش پخت سنتی با هیزم تا حدود چهل سال قبل در منطقه رواج داشت اما از سال ۱۳۵۴ با ساخت کوره جدید عمل پخت در کوره نفت سوز آغاز شد، دیوار کوره از آجر ملات آن از مخلوط خاک سفالگری و خاک رس معمولی است.پس از طی این مراحل وقت رونمایی از دست آفرینه های زنان بلوچ است، تراوش های ذهنی زنان بلوچ در این دیار در اشکال هندسی مختلف وبا دوبرابر مصرفی وتزینی خودنمائی می کند./

______________________

درود به افکار پاک ودرود به قلب مهربان شما جناب آقای مهدی دهواری سترام  درود به شما که این دو گوهر زیبا در وجود نازنینتان جاریست.  درود میگویم به شما عزیزان که در سنگر فرهنگ و هنر سعی بر شناساندن فرهنگ غنی بلوچ را به سایر مردم دنیا دارید و با همت و پشتکار خود رسالتی عظیم را برعهده گرفته اید و سعی بر زنده نگه داشتن بخشی از هنر و فرهنگ جامعه را دارید ؛ که این حرکت شما بسیار مقدس و قابل تقدیر میباشد از صمیم قلب آرزوی موفقیت را برای شما استاد گرانقدرم جناب آقای دهواری عزیز و دوستان نیک شان را داریم/ روشن بین رکنی

برچسب ها

این مطلب بدون برچسب می باشد.

پاسخ دادن

ایمیل شما منتشر نمی شود. فیلدهای ضروری را کامل کنید. *

*